اقتصاد و سیاست گذاری مالی

اقتصاد و سیاست گذاری مالی

بررسی نقش متنوع سازی صادرات بر رشد اقتصادی: شواهدی از کشورهای در حال توسعه نفتی و غیر نفتی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
شیرین مهربد 1
سعید دائی کریم زاده 1
مصطفی رجبی 2
1 گروه علوم اقتصادی، واحد اصفهان (خوراسگان)، دانشگاه آزاد اسلامی، اصفهان، ایران
2 گروه علوم اقتصادی، واحد خمینی شهر، دانشگاه آزاد اسلامی، خمینی شهر، اصفهان، ایران
10.22034/efp.2026.2083190.1017
چکیده
متنوع‌سازی صادرات یکی از راهبردهای مهم برای کاهش وابستگی اقتصادی، افزایش تاب‌آوری در برابر شوک‌های خارجی و دستیابی به رشد پایدار در کشورهای درحال‌توسعه است. پژوهش حاضر با هدف بررسی اثر تنوع صادراتی بر رشد اقتصادی در دو گروه کشورهای درحال‌توسعه نفتی و غیرنفتی طی دوره 2008 تا 2023 انجام شده است. برای سنجش تنوع صادراتی از شاخص تایل و برای برآورد رابطه پویا میان متغیرها از الگوی داده‌های تابلویی و روش گشتاورهای تعمیم‌یافته سیستمی استفاده شد. همچنین متغیرهای باز بودن تجاری، سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی و مصرف انرژی به‌عنوان متغیرهای کنترلی در مدل وارد شدند.
نتایج نشان داد که تنوع صادراتی در هر دو گروه کشورها اثر مثبت و معناداری بر رشد اقتصادی دارد، اما این اثر در کشورهای غیرنفتی قوی‌تر از کشورهای نفتی است. به‌عبارت دیگر، کاهش تمرکز صادراتی و حرکت به‌سوی سبد صادراتی متنوع‌تر، در کشورهای غیرنفتی نقش مؤثرتری در تقویت رشد اقتصادی ایفا می‌کند، در حالی‌که در کشورهای نفتی وابستگی به منابع طبیعی، از بهره‌گیری کامل از مزایای تنوع‌بخشی صادراتی می‌کاهد. همچنین، باز بودن تجاری، سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی و مصرف انرژی در هر دو گروه اثر مثبت و معناداری بر رشد اقتصادی داشته‌اند، هرچند شدت اثر آن‌ها در دو گروه متفاوت بوده است. در مجموع، یافته‌ها بیانگر آن است که تنوع صادراتی، به‌ویژه در اقتصادهای غیرنفتی، یکی از عوامل مؤثر بر رشد اقتصادی است و می‌تواند مبنایی برای طراحی سیاست‌های تجاری و توسعه‌ای در کشورهای درحال‌توسعه باشد.

چکیده تصویری

بررسی نقش متنوع سازی صادرات بر رشد اقتصادی: شواهدی از کشورهای در حال توسعه نفتی و غیر نفتی
کلیدواژه‌ها
متنوع‌سازی صادرات
رشد اقتصادی
شاخص تایل
گشتاورهای تعمیم یافته سیستمی
موضوعات

عنوان مقاله English

Examining the Role of Export Diversification in Economic Growth: Evidence from Oil and Non-Oil Developing Countries

نویسندگان English

Shirin Mehrbod 1
Saeed Daei-Karimzadeh 1
Mostafa Rajabi 2
1 Department of Economics, Isf.C., Islamic Azad University, Isfahan, Iran
2 Department of Economics, Kho.C., Islamic Azad University, khomainishahr, Isfahan, Iran
چکیده English

Export diversification is one of the key strategies for reducing economic dependence, enhancing resilience to external shocks, and achieving sustainable growth in developing countries. This study aims to examine the effect of export diversification on economic growth in two groups of oil-exporting and non-oil developing countries over the period 2008–2023. The Theil index is used to measure export diversification, and a dynamic panel data model estimated by the System Generalized Method of Moments (System GMM) is employed to analyze the relationship among variables. In addition, trade openness, foreign direct investment, and energy consumption are included in the model as control variables.
The results indicate that export diversification has a positive and statistically significant effect on economic growth in both groups of countries; however, this effect is stronger in non-oil countries than in oil-exporting ones. In other words, reducing export concentration and moving toward a more diversified export basket plays a more effective role in promoting economic growth in non-oil countries, whereas in oil-exporting countries, dependence on natural resources limits the full benefits of export diversification. Moreover, trade openness, foreign direct investment, and energy consumption all exert positive and significant effects on economic growth in both groups, although the magnitude of these effects differs between them. Overall, the findings suggest that export diversification, particularly in non-oil economies, is an important determinant of economic growth and can provide a basis for designing trade and development policies in developing countries.

کلیدواژه‌ها English

Export Diversification
Economic Growth
Theil Index
System Generalized Method of Moments (System GMM)
 Aghion, P., & Howitt, P. (2009). The economics of growth. MIT Press.
Arellano, M., & Bond, S. (1991). Some tests of specification for panel data: Monte Carlo evidence and an application to employment equations. The Review of Economic Studies, 58(2), 277–297.
Azarbaijani, K., Raki, M., & Ranjbar, H. (2011). The impact of export diversification on total factor productivity and economic growth. Quarterly Journal of Economic Growth and Development Research, 1(3), 165–201.  [In Persian]
Azizi, Z., & Azizi, P. (2018). The effects of export diversification and trade openness on economic growth volatility in Iran (1984–2015). Economic Studies and Policies, 5(1), 49–72. [In Persian]
Baltagi, B. H. (2007). Econometric analysis of panel data (4th ed.). Springer.
Barnes, A. P., Hansson, H., Manevska-Tasevska, G., Shrestha, S. S., & Thomson, S. G. (2015). The influence of diversification on long-term viability of the agricultural sector. Land Use Policy, 49, 404–441.
Bollers, E. (2026). Intra-regional trade and export diversification in small states: panel evidence from CARICOM. The Round Table, 115(3), 1–26. https://doi.org/10.1080/00358533.2026.2669265
Cadot, O., Carrère, C., & Strauss-Kahn, V. (2011). Export diversification: What’s behind the hump? Review of Economics and Statistics, 93(2), 590–605.
Effiong, U., & Orebiyi, P. (2023). Export diversification, financial sector development and economic growth: Empirical evidence from West African sub-region. Studies in Economics and Business Relations, 4(2), 13–36.
Frankel, J. A., & Romer, D. (1999). Does trade cause growth? American Economic Review, 89(3), 379–399.
Ghalandari, S. (2017). The impact of export diversification on the economic growth of OPEC member countries. Proceedings of the First National Conference on the Application of Modern Research in Humanities. [In Persian]
Gylfason, T. (2020). From economic growth to sustainable development: Lessons from Iceland. Economics of Energy & Environmental Policy, 9(1), 1–16.
Hartmann, D., Guevara, M. R., Arroyo, J. J., & Hidalgo, C. A. (2019). Linking economic complexity, institutions, and income inequality. Proceedings of the National Academy of Sciences, 116(28), 139–144.
Hausmann, R., & Rigobon, R. (2021). Economic complexity and global development patterns. Journal of Economic Growth, 26(1), 1–28.
Imbs, J., & Wacziarg, R. (2003). Stages of diversification. American Economic Review, 93(1), 63–86.
International Energy Agency. (2023). World energy outlook 2023. IEA.
International Monetary Fund. (2020). Understanding export diversification: Key drivers and policy implications (IMF Working Paper No. 20/105).
International Monetary Fund. (2024). World economic outlook. IMF.
Mealy, P., & Teytelboym, A. (2020). Economic complexity and the green economy. Research Policy, 49(7), Article 103948.
Nasiri, M., Ahmadi, H., & Tavakoli, S. (2020). The effect of export diversification on the sustainability of economic growth. Development Economics Studies. [In Persian]
Osakwe, P. N., Santos-Paulino, A. U., & Dogan, B. (2018). Trade dependence, liberalization, and exports diversification in developing countries. Journal of African Trade, 5(1), 19–34.
Pao, H.-T., & Tsai, C.-M. (2011). Modeling and forecasting the CO₂ emissions, energy consumption, and economic growth in Brazil. Energy, 36(5), 2450–2458.
Rodrik, D. (2004). Industrial policy for the twenty-first century. CEPR Discussion Paper No. 4767.
Sachs, J. D., & Warner, A. M. (2001). Natural resources and economic development: The curse of natural resources. European Economic Review, 45(4–6), 827–838.
Samadi, A. (2002). The effect of export diversification on Iran’s economic growth. Economic Research. [In Persian]
Shakeri, H., Mohammadi, A., & Sharifi, S. (2022). The role of export diversification in Iran’s economic growth. Quarterly Journal of Economic Research. [In Persian]
Sun, H., et al. (2022). Export structure and energy efficiency: Evidence from Asian economies. Energy Economics, 108, Article 105860.
UNCTAD. (2024). Inclusive diversification and energy transition. UNCTAD Analytical Reports.
van der Ploeg, F. (2011). Natural resources: Curse or blessing? Journal of Economic Literature, 49(2), 366–420.
World Bank. (2023). World development indicators. World Bank.
Xi, H., & Li, Z. (2023). Natural resources and export diversification: A nonlinear perspective. Resources Policy, 82, Article 103617.
Yeboah, F. K., Thompson, H., & Adu, G. (2025). Trade openness, energy use and growth dynamics: Evidence from developing economies. Journal of Economic Development, 50(1), 4.